Охота аркар кулжа – Горный баран / Аркар, кулжа / Argali » Информационный портал о Кыргызстане, новости Кыргызстана и туризма

Аркар, кулжа — Wikipedia

Аркар — жалпы аталышы. Аркар, кулжа (лат. Ovis ammon), (Linnaeus, 1758) – (Ovis argali).

Кулжа — эркеги. Козу — Аркардын баласы.

Борбордук Азиянын тоолуу аймактары: Кызылкум тоо калдыктарынан Нуртау, Памир-Алай, Ала-Тоо, Чу-Или тоо кыркалары, Казактын майда тоо чокуларында, Алтай, Саян, Гималай тоолоруна чейин- мурда Кыргызстандын корунун бардык жерлеринде кездешкен. Азыркы убакта көбүрөөк санда Тескей Алатоо, Нарынтоо, Атбашы тоо кыркаларынын түштүгүрөөк жактарында жана Алай өрөөнү курчалган төөрлөрдө. Республиканын калган аймактарында Тянңшанң аркары Кунгөй Алатоонун батыш бөлүгүндө, Сонкүлдүн айланасындагы тоолордо, Кыргыз жана Талас кырка тоолорунда чачарыганы сакталып калган . Северцов аркарынын анча чоң эмес популяциясы Түркстан тоо кыркаларынын этегинде кездешет.

Тоо жерлеринин түзөң талаалуу жерлерди жана тоо арасындагы өрөөндөрдү артык көрөт, деңиз деңгээлинин бийиктиги анча маанилүү эмес. Бирок азыркы мезгилде негизинен анын изин азыраак кубалоочу бийик тоолуу жерлерде сакталып калган.

Памир аркары азыр жогорку санда . Алардын саны боюнча так маалыматтардын жок, бирок ар кандай булактардын билдирүүсү боюнча алардын саны 8000-10000 ге жетет деп божомолдого мүмкүн. Тянңшанң аркарынын саны 1000 ден ашпайт. Северцев аркары дээлик жок болууда, анын популяциясынын саны бир-нече ондогон особ.

Үйүрлүү жаныбар, жетилген жана карган эркектери гана жалгыздан же кичинекей топ болуп жүргөндү артык көрүшөт. Тынчсыздандырбаган жерлерде негизинен күндүз, ал эми браконңердик күчтөр өнүккөн жерлерде түнкүсүн тиричилик кылышат. Көбүнчө чөп өсүмдүктөрү менен азыктанышат. Жыныстык жетилүүсү 2,5 жаш курагында. Полигам. Куугу ноябрь – декабрь айларында өтөт. Апрел (Чын куран)-май (бугу) айларында бир же эки козу тууйт. Алар энесинин сүтү менен октябрь(тогуздун айы) кээде андан да кечирээк убакка чейин тамактанышат.

Чектөөчү факторлору. Аркарлардын санынын аныктоочу негизге факторлор – браконьерчилик, кай бирде калың терең карлуу кыш. Табигый душмандары карышкыр, илбирс кээде аюу болуп эсептелет. Көптөгөн козуларын, ал турсун чоңдорун да иттер жок кылышат.

Көбөйтүү (колдо багуу)[

ky.wikipedia.org

Соцсети возмутило видео охотника, убившего архара Марко Поло

В кадре Брайан Мартин, владелец канадской компании Asian Mountain Outfitters («Азиатская охотничья экипировка») хвастается охотой всей его жизни. Сейчас охотник находится в Таджикистане, он уже убил краснокнижное животное Марко Поло.

 

Между тем, люди в соцсетях рекомендуют журналистам провести расследование, насколько законно было убито животное. Защитники животных считают это кощунством, хотя по законам Таджикистана убийство Марко Поло не возбраняется. Только плати деньги.

 

Охота на животных осуществляется в Таджикистане на платной основе в порядке, установленном правительством республики. По данным Комитета по охране окружающей среды РТ, в этом году по квоте, утвержденной правительством республики, был разрешен отстрел 85 единиц баранов Марко Поло, цена лицензии на каждого из которых составляет 45 тысяч сомони.

 

Видео выставлено на странице сообщества охотников Argali в Фейсбук.

 

 

 

По данным Комитета на середину лета 66 из 85 баранов Марко Поло в Таджикистане уже было отстрелено. Это принесло прибыль государству в размере 3 миллиона сомони.

 

По данным комитета, в прошлом году, численность баранов Марко Поло достигала 23-25 тысяч, а винторогого козла, ареал которого находится в Таджикистане, Афганистане и Пакистане — 1,5 тысячи.

 

Квоты на 2016-2017 год, согласно данным Комитета, составляли: архары – 85, винторогий козел (мархур) – 7, бухарский горный баран (уриал) – 3, бурый медведь – 10.

 

По словам начальника отдела госконтроля за охраной растений и животных Комитета Абдукодира Маскаева, на 2018 год планируется утвердить квоту на отстрел 85 особей баранов Марко Поло, 12 винторогих козлов — мархуров, трех бухарских уреалов и до десяти бурых медведей. «Впрочем, отстрел медведя разрешается в случае угрозы его нападения на человека», — уточнил чиновник.

 

Между тем, цены на законный отстрел не поменялись. Приобретая лицензию, охотники могут на законной основе поохотиться на архара «Марко Поло» за 45 тысяч сомони, а на винторогого козла – за 223 тысячи.

 

Ежегодно за счет охоты на редкие виды животных бюджет страны пополняется на 5 миллионов сомони.

 

Между тем, в 2016 году за незаконную охоту на Марко Поло в Мургабском районе ГБАО было оштрафовано трое граждан Таджикистана на общую сумму $50 тыс.

 

Убийство ради спасения?

 

Почему в Таджикистане дают лицензию на убийство краснокнижных животных «АП» ранее объяснял кандидат биологических наук, председатель Ассоциации охотников Таджикистана Алихон Латифи:

 

— У каждой фирмы, которая предоставляет охотничьи услуги, есть свои территории, на которых они обязаны сохранять естественную среду обитания, без этого существование животных просто невозможно. Это очень кропотливая и тяжелая работа, и мы ведь не альтруисты, это — бизнес, и, сохраняя естественную среду обитания, мы, таким образом, выращиваем трофейных животных, которые будут интересны охотникам. Трофейные – это особи от семи лет и старше. И чтобы животное достигло такого возраста, нужно охранять территорию, на которой оно проживает.

 

Охранять от браконьеров?

 

— Браконьеры приносят много неприятностей, но это не самые главные неприятности. Гораздо хуже, когда нарушается естественная среда обитания животных, когда уничтожается их кормовая база. Чтобы этого не допустить, необходимы ограничения по выпасу домашнего скота; нужно следить за тем, чтобы не уничтожалась флора, и много чего еще.

www.sary-kol.ru

Добывать архара и мархура на Памире

1 марта 2015 года заканчивается сезон охоты на подобных животных как Памирский горный баран — архар (Марко — Поло) и винторогий горный козел (Мархур). Напомним, сезон охоты начался 1 сентября 2014 года. По словам начальника отдела государственного контроля за флорой и фауной Комитета по охране окружающей среды при Правительстве Республики Таджикистан Абдукодира Маскаева, согласно распоряжению Правительства Республики Таджикистан была установлена квота на охоту на этих животных.

 

На охоту на Памирского гарного барана была установлена квота на 80 голов, из них на 67 голов были выданы лицензии. Основными охотниками, интересующимися этими животными, являются граждане других государств. В частности, за истекшие 5 месяцев было выдано 49 лицензий на охоту гражданам США, 7 лицензий приобрели граждане России, 4 гражданина Канады, 3 гражданина Ливана, и по 2 гражданина из Австрии и Германии. Следует отметить, что цена за одну голову этого редкого вида животного составляет 45 тыс. сомони.

 

«На основании научно-обоснованных рекомендаций Академии наук Республики Таджикистан охота разрешена только на старые особи Марко поло, которым 7 лет и более. Такие особи почти не участвуют в воспроизводстве вида и часто становятся жертвами хищников в основном снежного барса и волка. Ареал обитания архара в Таджикистане (Мургабский, Шугнанский, Ишкашимский районы)”, — отметил наш собеседник.

 

Охота ведется строго в установленном порядке в сопровождении сотрудников природоохранного ведомства. На сегодняшний день по данным Комитета по охране окружающей среды при Правительстве РТ, составляет от 23 до 24 тыс. голов.

 

На винторогого козла (Мархура) установлено 6 квот на охоту, из них выдано 3 лицензии охотникам из Германии — 1 и из России -2. Цена за одну голову козла составляет 202 тыс. 986 сомони. Охота на Мархура разрешена только на старые особи, которым 8 и более лет, по той же причине что и Марко-поло. Численность Мархура на 1993 год на территории малого предприятия “Сайёд” Дарвазского района составляла от 20 до 30 голов. В 2013 — 2014 гг. численность Мархура увеличилась до 400 голов, а всего на территории Шурабадского и Дарвазского районов составляет боле 1200 голов.

 

Большой интерес иностранцев к этим видам животных является то, что Таджикистан предоставляет идеальные условия для охотников: сопровождает каждого до места, заранее по Internetу обговаривают все нюансы, форс — мажорные ситуаций и при приезде в республику их встречают и провожают как самых дорогих гостей.

 

И еще одна немаловажная деталь: это то, что у этих видов животных наконец — то появились хозяева, которые их усилено охраняют, оберегают, ведут подсчет численности.

www.sary-kol.ru

аркар кулжа — Смотреть лучшее видео

Опубликовано: 15 часов назад

957 169 просмотров

Опубликовано: 14 часов назад

92 764 просмотра

Опубликовано: 8 часов назад

1 475 590 просмотров

Опубликовано: 13 часов назад

380 377 просмотров

Опубликовано: 20 часов назад

1 147 просмотров

Опубликовано: 14 часов назад

1 813 просмотров

Опубликовано: 19 часов назад

203 просмотра

Опубликовано: 20 часов назад

807 просмотров

Опубликовано: 19 часов назад

412 просмотров

Опубликовано: 18 часов назад

320 просмотров

Опубликовано: 5 часов назад

133 490 просмотров

Опубликовано: 1 час назад

197 692 просмотра

Опубликовано: 19 часов назад

119 738 просмотров

Опубликовано: 17 часов назад

753 834 просмотра

Опубликовано: 17 часов назад

33 090 просмотров

Опубликовано: 20 часов назад

233 просмотра

Опубликовано: 18 часов назад

100 883 просмотра

Опубликовано: 20 часов назад

2 572 просмотра

Опубликовано: 13 часов назад

1 866 просмотров

Опубликовано: 19 часов назад

700 713 просмотров

smotretvidos.ru

Аркар, кулжа — Howling Pixel

Аркар — жалпы аталышы. Аркар, кулжа (лат. Ovis ammon), (Linnaeus, 1758) – (Ovis argali).

Кулжа — эркеги. Козу — Аркардын баласы.

Жашаган аймактары

Борбордук Азиянын тоолуу аймактары: Кызылкум тоо калдыктарынан Нуртау, Памир-Алай, Ала-Тоо, Чу-Или тоо кыркалары, Казактын майда тоо чокуларында, Алтай, Саян, Гималай тоолоруна чейин- мурда Кыргызстандын корунун бардык жерлеринде кездешкен. Азыркы убакта көбүрөөк санда Тескей Алатоо, Нарынтоо, Атбашы тоо кыркаларынын түштүгүрөөк жактарында жана Алай өрөөнү курчалган төөрлөрдө. Республиканын калган аймактарында Тянңшанң аркары Кунгөй Алатоонун батыш бөлүгүндө, Сонкүлдүн айланасындагы тоолордо, Кыргыз жана Талас кырка тоолорунда чачарыганы сакталып калган . Северцов аркарынын анча чоң эмес популяциясы Түркстан тоо кыркаларынын этегинде кездешет.

Тоо жерлеринин түзөң талаалуу жерлерди жана тоо арасындагы өрөөндөрдү артык көрөт, деңиз деңгээлинин бийиктиги анча маанилүү эмес. Бирок азыркы мезгилде негизинен анын изин азыраак кубалоочу бийик тоолуу жерлерде сакталып калган.

Саны

Памир аркары азыр жогорку санда . Алардын саны боюнча так маалыматтардын жок, бирок ар кандай булактардын билдирүүсү боюнча алардын саны 8000-10000 ге жетет деп божомолдого мүмкүн. Тянңшанң аркарынын саны 1000 ден ашпайт. Северцев аркары дээлик жок болууда, анын популяциясынын саны бир-нече ондогон особ.

Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)

Үйүрлүү жаныбар, жетилген жана карган эркектери гана жалгыздан же кичинекей топ болуп жүргөндү артык көрүшөт. Тынчсыздандырбаган жерлерде негизинен күндүз, ал эми браконңердик күчтөр өнүккөн жерлерде түнкүсүн тиричилик кылышат. Көбүнчө чөп өсүмдүктөрү менен азыктанышат. Жыныстык жетилүүсү 2,5 жаш курагында. Полигам. Куугу ноябрь – декабрь айларында өтөт. Апрел (Чын куран)-май (бугу) айларында бир же эки козу тууйт. Алар энесинин сүтү менен октябрь(тогуздун айы) кээде андан да кечирээк убакка чейин тамактанышат.

Чектөөчү факторлору. Аркарлардын санынын аныктоочу негизге факторлор – браконьерчилик, кай бирде калың терең карлуу кыш. Табигый душмандары карышкыр, илбирс кээде аюу болуп эсептелет. Көптөгөн козуларын, ал турсун чоңдорун да иттер жок кылышат.

Көбөйтүү (колдо багуу)

Зоопарктарда, питомниктерде өстүрүшөт.

Уюштурулган коргоо аракеттери

Сарычат-Ээрташ, Бешарал, Сары-Челек коруктарынын аймагында корголот. Мергенчилик кылууга чет элдик мергенчилер үчүн уюштурулган трофей мергенчилигинен башкага тыюу салынган.

Коргоо үчүн зарыл аракеттер

Жаныбарлардын саны боюнча туруктуу мониторинг жүргүзүү зарыл. Талас жана Кыргыз кырка тоолоруна ӨКЖА уюштуруу жана тез арада Түркстан кырка тоолорундагы Северцов аркарын коргоо боюнча комплекстүү иш чараларын иштеп чыгуу талапка ылайык. Валюталык мергенчилик боюнча иштеген фирмалардын санын азайтуу зарыл .
Ача туяктуулар сымалдар – Artiodactyla – ПАРНОКОПЫТНЫЕ

Статусу

Республиканын аймагында ар түрдүү статустагы үч түрчө кездешет. Памир аркары (Ovis ammon polii Blyth (1841) статусу –3; Тянңшанң аркары (Ovis ammon karelini Severtzov (1873) статусу – 2; Северцов Аркары (Ovis ammon severtzovi Nasonov (1914), статусу –1.

Колдонулган адабияттар

«Манас» эпосундагы жаныбарлар дүйнөсү

«Манас» эпосундагы жаныбарлар дүйнөсү, фауна. «Манас» эпосунда кылымдарды басып өткөн кыргыз элинин тарыхы, дүйнөгө көз карашы, салт-санаасы жана башкалар толгон түшүнүктөрү менен катар табият таануу жаатындагы, анын ичинде жаныбарлар жана өсүмдүктөр дүйнөсү жөнүндөгү билимдери орун алган. Ошондой эле элдин чарбачылыгы жөнүндө да маалымат берилет. Эпосто каармандардан кийин түркүн жан-жаныбарларга көңүл көп бурулуп, адамдын жашоо тиричилигинде зор материалдык байлык болгон төрт түлүк малдан баштап, ар түркүн жапайы жан-жаныбарларга, түрдүү мифтик жандыктарга чейин учурайт. Үй жаныбарларынын ичинен жылкы өзгөчө мааниге ээ. Эпосто чагылдырылган жоокердик заманда «ат адамдын канаты» болуп, жылкы минерге унаа, жегенге эт, ичерге кымыз болгон. Ошондуктан, эпосто Аккула баштап баатырлардын көптөгөн тулпарлары жөнүндө айтылат, алардын сын-сыпаттары көркөм баяндалат. Жылкыга байланыштуу алардын жаш өзгөчөлүгүн, өңү-түсүн жана башкалар өзгөчөлүктөрүн туюнткан көп терминдерди жолуктурууга болот, ошондой эле ондогон тулпарлардын энчилүү аттары бар (к. Зоонимдер). Эпосто жылкы баласынан башка уй, топоз, кой, эчки, төө өңдүү төрт түлүк мал жөнүндө кеңири айтылат. Мисалы, Каныкейдин калыңына Жакып жылкыдан баштап төө, уй, кой, эчки кылып толгон мал айдап барат ( Сагымбай Орозбаковдун варианты). Манастын жортуулга чыкканда ок-дары жүктөп жүрө турган Желмаян төөсү бар. Бакай Манастын төөлөрүн кайтарып Семетей чоңоюп, Таласка кайрылып келгенче күтүп жүрөт (Саякбай Каралаевдин варианты ). Эшек, качыр, керик, көк-бука көбүнесе мифтик кейипкерлердин мине турган унаасы катары берилет (Маамытбектин Бозкачыр, Макел-Малгундун Бозкерик, Мадыкандын Көк-Бука жана башкалар) Ошондой эле адамдардын илгертеден ишенимдүү досу ит жана ит төрөсү Кумайык жөнүндө да айтылат. Чыгарманын каармандары ит агытып, куш салышат. Башкы каарман Манастын өзүнө таандык, күчүк кезинде таап алып, Каныкейге бактырган Кумайыгы бар.

Эпосто ошондой эле жапайы айбанаттар жөнүндө да кеңири жана түрдүү кырдаалда баяндалат. Кайберендер тууралуу көбүнчө каармандар көңүл ачып, салбырынга чыкканда аңчылыктын объектиси катары сөз болот. Эпосто кийикке (аркар, кулжа, бугу, марал жана башкалар) мергенчилик кылышат. Каармандар жашаган, көргөн жерлер аларды мекендеген жан-жаныбары, кайберендери менен кооз экендиги айтылат («Будурунда бугу бар», «Адырдан аркар куюлуп»). Мекендеген кайберендин көптүгүнөн ошонун аты менен аталып калган топонимдер да учурайт. Мисалы, Кара-Кулжа. Ал эми манасчы лар куланды көбүнчө тулпарлардын күлүктүгүн мүнөздөө үчүн колдонуп, «куланды кууса куткарбас» деген туруктуу ыр сабы менен беришет. Эпосто арстан, бөрү, көк жал, шер, кабылан, жолборс жана башкалар жырткыч айбандар да кеңири сүрөттөлөт. Алар көбүнчө «Манаста» баатырларга көркөм каражат катары колдонулуп алардын эрдигин, балбандыгын, тайманбастыгын белгилөө үчүн (Арстан Манас, Көк жал эр, Шер Манас жана башкалар), ошондой эле эпосто Манастын кай бир колдоочулары да жырткыч жаныбарлар: көсөө куйрук көк жал бөрү коштоп, кара чаар кабылан капталында чамынып, жолборс менен арстан аны жандап жүрөт. Бул жаныбарлар символ катары кабыл алынган учурлар да бар. Төрөй турган аял шердин, жолборстун жүрөгүнө талгак болушу келечекте баатыр болчу баланын туула тургандыгынын жышааны (Чыйырды Манасты. Арууке Күлчорону төрөрдө). Эпосто Ажайыпкана, анда багытталган жолборс, тайбас, арстан, кабылан, шер өңдүү көптөгөн жырткыч айбанаттар туурасында да айтылат (к. Ажайыпкана). Эпосто парандалардын түркүн түрлөрү, алгыр куштардан суу куштарга, булбулдан таранчыга чейин бар. Парандалардан алгыр куштар өзгөчөлөнүп, каармандарды, окуяларды сүрөттөөдө салыштыруу, эпитет өңдүү көркөм каражаттарды түзүүдө пайдаланылат (к. Алгыр куштар). Булбул, тоту, күкүк, торгой, улар, бөдөнө, кыргоол, үкү, каркыра, турна, куркулдай, карга, жору, кузгун, сагызган, таан жана башкалар көптөгөн ар кандай канаттуулар, ошондой эле каз, өрдөк, чүрөк, аккуу жана башкалар суу куштары жөнүндө да айтылат. Мунун ичинде аккуу өзгөчөлөнүп турат. «Семетейдеги» негизги каармандардын бири Айчүрөк керек учурда аккуу болуп кубулуп уча алат. Булардан башка түрдүү жыландар, бака, суудагы балыктар, түркүн курт-кумурскалар, чымын-чиркейлер жөнүндө да айтылат. Эпосто мифтик-жомоктук жандар да көп учурап, чыгарманын мазмунуна дагы бир өзгөчө түс киргизип турат.

Ажымоолук жөнүндө уламыш

Ажымоолук жөнүндө уламыш — Коңурбай өзү даап бара албай, кыргыздардын үшүн алып туруу үчүн өтө тээжик, барып турган кежир, нары жыгыл десе бери жыгылган, эч нерсеге тойбогон соргок Ажымоолук дегенди «бурут деген тигил жакта, сен тойсоң ошол жактан бир тоёсуң» деп алдап жөнөтүп жиберген. Ал алдынан чыккандын, көзүнө көрүнгөндүн баарын жалмап олтуруп Ат-Башы өрөөнүнө келип жетет. Анда бугу-марал, эчки-теке, аркар-кулжа, кулан-жылкы жана башкалар аңдар мекендеп, эл-журт жок ээн жер экен. Ошондо Ажымоолук тоодой эт чогултуп аны шишкебек кылуу үчүн токойду эки көтөрүп, КараКоюн суусунун жээгиндеги тал-терек токойду бир көтөрүп келип бышырып жей берет. Каргыш тийген жалгыз көз кайберендин этинен орто тоют болгончо кактап жеп, анан суусаганда Ат-Башынын суусун көл кылам деп бир күрөк топуракты суунун нугуна ыргытыптыр. Олокосу жок неме топуракты жаза ыргытып, суу тосулбай ал топурак ошол бойдон калыптыр. Бул Чеч-Дөбө. Анын бийиктиги 200, узуну 5000, туурасы 1500 лдей. Ошондо жини келген Ажымоолук Ат-Башынын суусун аттайм дегенде тайгаланып жыгылып, буту сынып, ошондон өлүптүр. Ал өлүп бара жатып «Аттиң, бейажал кеттим. Ат-Башынын күн чыгыш жаккы тоосунда эки көтөрүм, суунун жээгинде бир көтөрүм токой калып калды» деп жалгыз көзү жумулуптур. Ошондуктан, Ат-Башы тоосунун батыш жагы менен Кара-Коюн өрөөнүндө токой өспөйт. «Манас» эпосунда Ажымоолук тууралуу маалымат жолукпайт.

Аң уулоо

Аң уулоо — кыргыздардын ата-бабаларынан калган кесиби катары хх к. чейин кеңири сакталган. Мында мылтык, капкан тузак, пайдаланылган. Андан тышкары мүнүшкөрлөр бүркүт, куш менен аң уулашкан. Аларга карышкыр , түлкү, коён, кекилик, чил жана башкаларды алдырышкан. Эл ичинен көзгө атар мергендер чыккан. Аң уулоону кесип кылгандарды мергенчи дешкен. Мергенчи – айылдагы эң кадырлуу адамдардын бири болгон. Айрым мергенчилер аң уулоо менен бир айылды баккан. Аркар, кулжа ,текелерге кээде ондон да көп киши чогуу чыгышкан. Жердин уусун билген мерген кийиктерди үркүтүүгө атайын кишилерди жиберген, аларды айдакчылар дешкен. Ал эми калгандары болсо, колдоруна мылтык алып ыңгайлуу жерге жашырынып , үрккөн кайберендерди алдынан тосуп тургандарды тозоттогулар деп аташкан. Мергенден келе жатканда алдынан жолуккандар шыралга сурашкан. Аларга атып алышкан кайберендин этинен сөзсүз бөлүп беришкен. Кээде аткан кайберендин этин шыралгага таратып берип , үйүнө куру кол келген карт мергенчилер да болгон. Кыргыз элинде илгертен айтылып келе жаткан “Жандоочу кийик аттырат “- деген ылакап бар.Көп киши катышып узак убакытка созулган аң уулоону салбырын же салбуурун деп атаган. Андагы мылтыгы жок , мергенчилерге айдакчы болуп, жардамчы болуп , жүргөндөрдү салбырынчы деп коюшкан. Ууга бир аз эле киши чыкса, андагы айдакчы болуп жүргөндөрдү- карасанчы деп аталган. Кийик атып аны бөлүштүргөндө карасанчылардын шыбагасына сан тийген .Ошондон улам мергенчилердин салтында «Санчыга — сан» деген ылакап калса керек. Аң уулоодо пайдаланылган итти кыргыздар тайган деген .Аны күчүк кезинен сөөк , чийки эт бербей, итке талатпай, эр жүрөк кылып кастарлап багышкан. Тайгандардын кырааны жолборс, эң мыктысы кумайык деп аталган. Кыргыздарда кумайыкты көк жору тууйт , туулгандан үч күнгө жете киши көрсө, кумайык (тайган) болуп , андан өтсө, жорунун балапаны болот деген ишеним болгон. Кыргыздар атты кандай таптаса тайган менен кушту да ошондой эле аздектеп таптаган. Куш таптаган адамдар мүнүшкөрлөр деп аталган. («Кыргызстан тарыхы»)

Аңчылык айбанаттары

Аңчылык айбанаттары — кармап же атып алчу кайберен менен илбээсин. Алар этинен сырткары мамык жүн, мүйүз жана тери берет. Жашаган жерине жараша токой (токой чили, каракур, кереңкур жана башка), талаа же чөл (бозчил, бөдөнө, кыргоол, безбелдек, тоодак), саз (эчки маарак), суу (өрдөк, каз жана башка), тоо (улар, кекилик жана башка) илбээсиндерине, ошондой эле жашоо шартына жараша жергиликтүү жана келгин болуп айырмаланат. Аларга кайберендер (багыш, марал, тоо эчки, аркар-кулжа дагы ушул сыяктуу), коён, каман жана башкалар кирет. Аңчылык кылууга мамлекеттик органдар белгилүү мөөнөткө уруксат берет. Кээ бир сейрек аңчылык айбанаттарына (ак куу, каркыра, тоодак, кыргоол жана башка) атууга же кармоого убактылуу тыюу салынып, аларды көбөйтүү максатында атайын коруктар уюштурулган (мисалы, Сары-Челек, Ысык-Көл жана башка). Илбээсиндердин эти даамдуу жана сиңимдүү. Терисинен булгаары, жаргак жана башка даярдалса, мүйүзү көркөмдөөдө жана көркөм буюм жасоо үчүн колдонулат, ал эми чаарбугу менен маралдын кемирчек мүйүзүнөн пантокрин дары заты алынат.

Жолборс

Жолборс (лат. Panthera tigris, L. 1758) — мышыктар тукумундагы сүт эмүүчү ири жаныбар. Дене узундугу 160-190 см, чанда 3 м, салм. 390 кгдай, куйругу 1,4 мге жетип, кулагы кыска, буттары күчтүү, таманы жазы, тырмагы курч. Жүнү кыска, тыгыз, жумшак. Түсү кызгылт сары. Капталында кара тилкерлери бар. Кытай, Индия, Инди-Кытай, Малай архипелагы жана Иранда; Россиянын Приморье крайында (амур жолборсу) кездешет. Ал бадалдуу жана калың камыштуу жерлерди, дарыя жээктерин, токойлорду мекендейт. Көбүнчө эчки-теке, аркар-кулжа, бугу-марал жана башка жаныбарларды кармап жейт. 2-3 жылда 1 жолу 2-6 күчүк тууйт. 15-17 жыл жашайт. Аярлап басат, сууда жакшы сүзөт. ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

Коруктар

Коруктар

Кырк чилтен

Кырк чилтен — Борбордук Азиядагы, анын ичинде Кыргызстандагы уламыштык кейипкерлер, кишилерге эч көрүнбөгөн аруу, таза, ыйык рухтар.

Мамаке баатыр Садык уулу

Мамаке баатыр Садык уулу (1796, Жумгал өрөөнү -1881, Суусамыр өрөөнү; башка маалымат боюнча 1810-ж. туулуп, 1893-ж. өлгөн) — белгилүү манап жана бий, журт атасы.

19-кылымдын башында кулжыгач эли чогулуп жыйын өткөрөт.

Ал жыйында чал уруусунан Мамаке баатыр сөз алып: «Суусамырдын суусу балыкка бай, өрөөнү малга жайлуу жайыт, өзөнүндө карагат, кожогат мөмөлөйт, тоолору бийик келип, анда аркар-кулжа жана эчки-теке мекендейт.

Ушул жерди ата конуш кылып албасак болбойт» — дейт.

Анткени Суусамырга кетментөбөлүк түнгатар, түнтөй эли, чүйлүк солтолор, тигил жагы казактарга чейин кызыгып жүрүшкөнүн айтат.

Андан соң кулжыгач уруусунан Дыйканбай сөзгө аралашып, «кимиңер Суусамыр тарапка ооп, кимиңер бул Жумгалда каласыңар?»- деп сурайт.

Кедей уулу Байзак ажы сөз алып, «биз итемгенден тараган балдар, Жумгал атада эле калабыз.

Күрүчбек эненин балдары Суусамырга кетебиз десеңер кете бергиле»деп жыйынтыктайт.

Жыйынга келгендер өз ара баталашып тарайт.

Ушундан көп өтпөй Кулжыгачтын Күрүчбек байбичеден тараган уруулары Суусамырга көчүп келип, отурукташат. (Ш. Кулуев Эл-жер баяны, Бишкек. -2007).

Алгачкы көчүп келген жылдары күрүчбек эли өтө эле кедей болгон дешет.

Ошол учурда бай деген адамы эле жолуке уруусунан тараган Эраалы болгон экен.

Мамаке Эраалыга барып: «Эраалы сен туугандарың менен кеңешип, калган туугандарга дагы, саандан, аяк улоодон жардам бергиле, элдин абалы кыйын, эки-үч жыл өтсө алар да малдуу-жандуу болот, ошондо кайтарып берер»- дейт.

Бирок Эраалы туугандары менен кеңешип, кайра Жумгалга көчмөй болушат.

«Болбосо, бул кедейлер бизди да улантпайт» — деп, көчө башташат.

Мамаке бул сөздү угуп, «келээрин келип алып, кайра Жумгалга кетем дегениңер эмне? Кедейдин кусуру уруп малыңан ажырап калба» — деген экен.

Мамакенин ушул сөзү туура келип, Эраалы кийин бүт малынан ажырап, ыза, кордук көрүп, Жумгалдан бүт туугандары менен кайра көчүп келет.

Ошондо азыр жолуке уруусу турган жерди (Тунук айылы) Мамаке бериптир.

Бул учурда Суусамырга көчүп келген эл малдуу болуп, тыңып калган экен.

Мамаке суусамыр элине баш-көз болуп калган мезгилде жаныш уруусунан чыккан Жаналынын күлүк торала атына жумгал элинин бийи Осмонбектин көзү түшүп калат да, бир күнү эки-үч кишиси менен Суусамырга келип күлүктү зордоп алып кетет.

Бул кабар Мамакеге жетип, Осмонбектин артынан кууп жетип, Жумгалга жеткизбей аны атынан оодара тартып, тебетейинин төбөсүн оюп, чапанынын этегин кыйгачынан кесип мазактап, күлүктү кайра Суусамырга алып жүрө берет.

Бул окуядан кийин Осмонбек бий аябай намыстанат да, Суусамыр суусунун жээгиндеги Келдей деген жерге терең ор каздырып, Мамакени орго салдырат.

Орго салынаарын билген Мамаке ычкыр кашатына билгизбей жылкынын бир кабыргасын катып, жаманбай уруусунан Төбөй деген менен сүйлөшүп, «бир нече күндөн кийин мен ордон чыгамын.

Чыгып көйнөгүмдү сен тарапка булгалайм, ошондо даяр тур» — дейт.

Төбөй күлүк айгырын минип, Мамаке салынган ор тарапты акмалап, боз үйдүн жыгачын даярдап атам деген болуп токойдо жүрөт.

Бир нече күндөн кийин, Мамаке жылкынын кабыргасы менен тепкич казып ордон чыгып, көйнөк булгалайт.

Даяр турган Төбөй аты менен жетип келип, аттын куйругун карматып.

Мамакени Суусамыр суусунун аркы өйүзүнө алып өтүп кетет.

Кароолчулар кирип турган суудан өтө албай кала беришет.

Кутулган Мамаке баатыр Ан-жиянга кетип жатып элге айткыла, «эгер эле элге күч келсе, Таласты көздөй көчкүлө.

Ал жердин тоолору, жашоо шарты Суусамырга окшош» — деген экен.

Ошондон кийин Суусамырда жашаган кээ бир үй-бүлөлөр Таластын Караколуна оогон экен.

Суусамырлыктардан азыр да Таластын Конезаводунда 100дөй түтүн эл жашайт.

Мындан кийин Мамаке Ан-жияндан Талас аркылуу Чүй өрөөнүнө өтөт, Солтонун манабы Жангарач менен жакшы алакада болот.

Осмонбек бийден чочуган Мамаке инилери Абадан менен Өмүкени да Чүйгө көчүрүп келип, азыркы Сокулук районундагы КүнТуу, Карасакал айылдарын (Кур-Көңдөй жайлоосу) туур тутуп калат.

Бул жерде иниси Абадандын көзү өтөт.

50 жашка жетпей кеткен.

Абадандын сөөгү КүнТуу айылынын түштүгүндөгү Кур-Көңдөй тоосунун этегинде Көнөк суусунун батыш жээгиндеги бейитке коюлган.

Ошентип, Мамаке Сары-Өзөн Чүйдө бир топ жылдар жашап калат.

Ошол мезгилде Мамаке Жангарач бий менен өз ара сүйлөшүп, Жангарач Мамакенин атынан кырк жылкы даярдап Кокон хандыгынын алдынан өтөт да, Суусамырды Жумгал бийлигинен бөлдүрүп, анын мөөрүн алат (Ж. Найзабеков «Мамаке баатыр»).

Чомой баатырдын бир тууган эжеси Күмүш Канайдын көрөр көз токолу болгон экен (А. Стамов. «Чомой баатыр»).

Андыктан Жангарач күрүчбек элине куда-сөөк болгон.

Канай бийдин токолу Күмүштөн туулган балдар Сокулукта жашап, өздөрүн «күмүш» уулубуз дешет.

Бийликтин мөөрүн алып келген Мамаке, чал уруусунан Омордон тараган Алыбекке, «жашыбызга карап Сиз Суусамырга бий болуңуз»,дейт.

Бирок Алыбек, «мен бий боло албайм, бул cara жарашат, өзүң бол»,дейт.

Ушундан баштап Мамаке баатыр Суусамырга бий болуп калат да, өмүрү өткүчө Суусамырда жашап калат.

Өлгөндө сөөгү Жоо-Жүрөк өрөөнүнө коюлган.

Суусамырда өзүнчө бийлик орнотуп, эл-жери үчүн баа жеткис эмгек кылган, күрүчбек эли атка кондурган чал уурусунан чыккан Мамакенин көзү өткөндөн кийин жалпы эле суусамыр элинде кимдин аты байгеге чыкса да, Мамаке деп анын арбагына ураан чакырып келишкен.

Бул ураан 1960-жылдарга чейин уланган.

Мамаке баатыр ж-дө анын урпагы Жумасан Найзабековдун китебинде толук баяндалат.

Мамаке Садык уулу — Суусамыр өрөөнүнө калкты биринчи отурукташтырып, өзү алгачкы бий бо луп, Суусамырды жердеген элди күрүчбек эли атына кондуруп, журт атасы аталып, эли-жерине баа жеткис зор эмгек сиңирген баатыр инсан, Суусамырдын негиздөөчүсү деп айтсак да болот.

Чал уруусунан.

Манастын курал-жаракка ээ болушу, он бир дуу-дуунун жиберген балбандарынын жазаланышы

Манастын курал-жаракка ээ болушу, он бир дуу-дуунун жиберген балбандарынын жазаланышы — эпостун сюжеттик өнүгүшүндөгү маанилүү түйүн, туруктуу мүнөздөгү кеңири белгилүү сюжеттерден, эки окуянын бириктирилип берилген үлгүсү.

Манас он төрткө чыгат. Жанына жети жолдош алып, Манас Үч-Аралга ууга барат. Кийик карап, аң издеп жолдоштору бириндеп туш-тушка кетишет. Эсилдин башы Боз-Дөбөгө чыгып, туш тарапка көз чаптырып турган Манас төмөндөгү өзөн суунун боюнан бир топ адамды көрөт. Көрүнүшү биздин элден эмес окшойт, кайдан келген немелер болду экен деп ойлоп, карап турса алиги адамдар сууга буту-колун жуунуп, анан күн батышты карап жүгүнүп, чекесин жерге тийгизип, түшүнүксүз иштерди иштеп жатышканына таң калган Манас атайын барып ал адамдардан жөн-жай сурайт. Алардын башчысы Абунасир (Айкожо) аттуу өтө көп жашаган касиеттүү кары экен. Ал атайы Манасты издеп келгенин айтып пайгамбардын белеги деп Аккелте мылтык менен Ачалбарс кылычты берет. Мусулманчылыктын жолун айтып, Манасты динге киргин дейт. Тиги дүйнө, тозок, бейиш дегендериң эмне, эмне үчүн мен сенин тилиңди алып, мусулман болушум керек? — деген суроосуна жооп кылып Абунасир Манасты уктатып, тозок менен бейишти көргөзөт. Бир нече күн жатып ойгонгон Манас мусулман болуп, Абунасир менен коштошот. Куш салганы кетип, он бир күн дайны билинбеген баласынан санаасы тынбаган Жакып үйүнөн аттанып чыгып, жол карап бир топ жүрүп калат. Жолдон кезиккен кийгендери көпкөк темир, курал-жаракчан, көрүнүшү коркунучтуу он бир адам Жакыпты ортого алып, атың ким, бай Жакыпты анын баласы Манасты билесиңби? — деп демитет. Жакып тигилердин суроосуна түз жооп бербей, алардын аты-жөнүн, кайсыл жерден келаткандарын, Жакыпты кайдан билерин, эмне кыларын сурайт. Жакыптын суроосун этибарга албай, мырдар атыңды тез айт — деп катуулап демиткенде корккон Жакып атын жашырып, Жакып менен кас Бердике деген менмин, деги, жөнүңөрдү айткылачы? — деп дагы сурайт. Бирөө Кумулдан, экинчиси Камбыдан, дагы бири Мар шаарынан, Котон, Жеркен, Доңшу жана башкалар кытай шаарларынан экен. Ошол шаарлардын он бир дуу-дуусу аларды Манасты кармап келгенге жибериптир. Жакыптын айылы тетиги башы чыгып турган чоң тоодо, мал карап жүрдүм эле, жумушумдан калбайын — деп он бир балбанды тетири жолго салып коюп, убайым тарткан Жакып айылына келип, агасы Байды баш кылып Акбалта, Бердике жана башкалар аксакалдарды чакырып, көргөнүн баяндап, не кыларын билбей, мал алуучу адам болсо бир баланы баалап сатып алып, Манас ушу деп кармап берип тынсакпы? — деп акыл салат. Эл туура, же туура эмес дей албай отуруп калганда, Бай: баласын сага малга сатып, анан сенин балаңдын күнүн көрчү ким бар дейсиң?! Кыйратам деп камап келген жоо барбы? Алты миң колу менен келген Нескара дөөнү деле Манас жеңбеди беле. Өзүңчө эле убайым жей берет экенсиң, — деп инисин кагып коёт.

Манас жолдошторун эстеп, кайда жүрүшөт болду, — деп айланага көз салып, алардын Талды-Суудан келе жатканын көрөт. Манас турган жер Курбу-Кум деп аталып, аркар, кулжа жайнаган кайыптын кени экен. Жолдошторун утурлап бармак болуп Манас бастырайын десе Аккула артка кетенчиктеп, баспайт. Бул эмнеден үркүп жатат? — деп, ойлогон Манас алды жагына. көз салса куйругу чагарактаган, төшү жагжайган, көзү чыныдай, жүнү кызыл сур, башы чоң казандай, көкүрөк жүнү самсаалаган, көчүк жагы тарбайып жылаңач, бычактай курч азуу тиши бир карыш, мойну менен шилисинде кере кулач жалы бар, чоңдугу өгүздөй, басканы адамдай, капталында канаты бар, куйругу кылыч, башында найзадай мүйүзү бар бир укмуш жандыкты көрөт. Баягы жандык дөбөгө басып чыгып кыйкырса үнү беш күндүк жерге угулуп, үндүн ачуулугунан айланадагы жети жүз он төрт кулжа кырылып калат. Кулжалардын өлгөнүн көргөн Манас залим экен, муну атайын деп алыскы-жакын айныбас, ыраакы-жакын ылгабас, ортосу болот, оозу албарс, түтүнү туман, түбү Ыспан, кароолу дажаал, огу ажал Аккелте мылтыгын алып өпкө тушуна кармай бергенде алиги айбан асманга алты аркан бою көтөрүлүп барып, кайра жерге түшүп сулап калды. Манас басып келип Айкожо берген Ачалбарс кылыч менен белинен бөлө чаап салды. Ачуу айкырыкты, анын артынан атылган мылтыктын үнүн угушкан жолдоштору шашылып келип калышты. Кырылып калган кулжалардын этин бөлүп алышсын деп Манас элге алты жигит кабарга чаптырды. Айланадан эки миң адам келип, кулжалардын эттерин жүктөп кетишти. Ошол күндөн ошол жер Кулжа аталып калыптыр. Эл дүрбөп жүргөндө кытайлардын он бир балбаны «Манас», «Манас» деген сөздү кулактары чалып, издеп келип, Манасты таптык, эми айдап кетебиз деп көңүлү жайланган немелер: Атаң ким? Чын эле Манассыңбы? деп баатырга тийиштик кылышты. Атайын мени издеп келсеңер үйгө жүргүлө, атамды көргөзөйүн деп, Манас аларды айылына ээрчитип барат. Жакыпты көрүп, бизди алдап тескери жолго саласың, кандарга ичиң бузук экен, азыр байлап кетебиз деп, Жакыптын жалынганына карабай ортого алышты. Күнөөсү жок, кары адамга катылбагыла деген Манасты да кошо байламакчы болуп, ага жабылышты. Жаалы келген Манас жабылгандардын төртөөн катар кармап -көйнөктөй желпип жерге уруп, калгандарын бири менен бирин урунуштуруп, жеке өзү он бир балбанды байлап, кулак-мурунун, колу-бутун кесип, баарын бир-бир мүчөсүнөн айырып, аттарынын куйрук-жалын кыркып таштап, кандарыңарга барып айтып, колуңардан келген жамандыгыңарды жасап алгыла — деп коё берди. Он бир балбан асты алтымыш күндө, арты алты айда өз кандарына барып, көргөндөрүн айтып арызданышты.

Сагымбай Орозбак уулу эпостун кеңири белгилүү эки окуясын кошуп бир окуя катары берген. Көпчүлүк варианаттарда өз-өзүнчө айтылат. Айрыкча баатырдын курал-жаракка ээ болушу баатырдык эпостордо кеңири жолугуучу туруктуу сюжеттердин бири. Ошондой эле өчөшкөн жоосунун үшүн алуу үчүн кулак-мурдун кесип жазалоо да көп элдердин жөө жомокторунан баштап эпосторуна чейин кеңири тараган сюжеттерден (Мисалы, нарт эпостору жана башкалар).

Радлов жазып алган вариантта Манастын Айкожо менен жолугушканы жок, бирок Айкожо касиеттүү адам катары эскерилет. «Сейтек» бөлүмүндө Сейтектин атын асмандан түшүп келген Айкожо коёт. Буга караганда касиеттүү адам, же сырдуу күчтүн ээси, баатырларды колдоочулардын бири катары эпосто эски катмар экендиги шексиз. Саякбай Каралаевдин вариантында алты курч жана боз кисе асмандан түшөт, аларды баатырга Кызыр тапшырат. Аккелтени Бөлөкбай жасап, Манаска Бакай берет. ТМВда да Аккелте менен Ачалбарсты Манаска Айкожо берет. Молдобасанда Ачалбарсты Айкожо пайгамбардын белеги экенин айтып Мекеге барган Ажыбайдан Манаска берип жиберет. Башка манасчыларда Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын. Абдылданын Мекеге Айкожого барганы, ошондон тартып ажы болуп келип, Ажыбай аталышы Сагымбай Орозбаковдун вариантында да бар, бирок анда курал алып келгени эскерилбейт.

Экинчи окуя Радлов жазып алган вариантта да, Саякбай Каралаевдин вариантында да жок. Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакыныраак мүнөздө ТМВда бар.Багыш Сазановдун вариантында ушуга жакын сюжет бар. Бирок Манас душмандарынын кулак-мурдун кесип жазалап коё бериши Эсенкан Манасты байлап келгенге жиберген соодагер тыңчыларына байланыштуу эскерилет.

Сарычат – Ээрташ мамлекеттик коругу

Сарычат – Ээрташ мамлекеттик коругу — Акшыйрак Тоо түйүнү менен Тескей Ала-Тоонун ортосундагы бийик тоолуу, мөңгүлүү өрөөндүн төрүндө 1995-жылы уюшутурулган. Сарыжаздын он куймасы Үчкөлдүн түзүүчүлөрү Сарычат жана Ээрташ суусунун алабдарын ээлейт. Аянты 72 миң га. Негизги максаты — сырттын жаратылыш комплекстерин бузбай, аларды табигый калыбында сактоо. Ал жердеги Кыргыз Республикасынын Кызыл Китебине катталган аркар-кулжа, илбирс, Тянь-Шандын ак тырмактуу аюсунун жана башка коргоого алуу. Бул жерде эчки-теке, карышкыр, суур, коён жана сейрек кездешүүчү жырткыч жаныбар мадыл, суусар мекендешет. Өзгөчө жырткыч канаттулардын өкүлдөрү: ак кажыр, балта жутар көк жору, гималай жорусуу, кузгундар көп.

Коруктун аймагы бийик тоолуу адам баласынын таасири көп тийбеген жерде жайгашкан. Бир гана алтын казып алып жаткан «Кумтөр» ишканасы коруктун батыш жагында 15-20 чакырым аралыкта жайгашкан. Коруктун турган ордунун тегереги туташ мөңгүлөр менен капталган. Мөңгүлөрдүн алабына байкоо жүргүзүү жалпы климаттын өзгөрүшүн баамдоодо эн маанилүү материалдарды бермек.

Тотемизм

Тотемизм (гр.— башталыш, негиз деген мааниде) — адамзат коомунун өнүгүшүнүн алгачкы баскычындагы элдин мифологиялык түшүнүгү. Алар адамды кайсы бир өсүмдүк же жаныбар, же предмет менен байланыштуу дешип, алардын жашоо шартын ошолор менен байланыштырышкан. Ошондуктан урууларды бугу, бору, багыш ж. б. деп аташкан. Элдин тотемдик түшүнүгү, табият сырларына карата ушундай көз карашы, кыргыз фольклорунун көп жанрларында, өзгөчө макал-ылакаптарда, жомоктордо, легендаларда, эпостордо («Эр Төштүк» менен «Кожожашта») сакталып калган.

Шым

Шым — кең багалектүү сырт кийим, чалбар. Мунун жердиги кездемеден да, териден да, таардан да болот. Ошондуктан, кездеме шым, тери шым, таар шым деп айтышкан. Кой, эчки, теке, аркар, кулжа, жейрен өңдүү жандыктардын жана башка кайберендердин терисинен жаргак шым (кандагай), тери шым (чалбар) жасалган.

Жаргак шым жука жана жеңил болгондуктан жылуу мезгилдерде, улут оюндарында кийилген. Жаргак шымды тигүү үчүн терини чылгый чагында жүнүн бычак менен алып, малмага салат. «Ашаткысын эринбей, Аярдык менен Каныкей, Жез челекке жаткырып»… (Манас). Ашаткыны боюна абдан сиңирип, ийленген анын ышкын түп, чүкүрү, эңгилчек сыяктуу өсүмдүктөрдүн тамырынан, сабагынан жана кабыгынан алынган кол боёктор менен боеп, жүзүнө чыгарышкан. Анын багелеги нукум-сөөмөй шара тилинип жасалат. Бычылган шымдын бөлүктөрүнүн тигиштерине чыйратылган кебез жиптен каттай «ыскыт» (милте, жээк) кынаптала коюлуп, тигиштери тиштетилип тигилет.

Муну, күндүн көзүн тийдирбей, кунтуйтуп каттырбай, табы менен иштетет. Жаргак шымга бышык кездемеден эки элидей көбөө коюлат. Шымдын багалегинин шара тилигинин эки өңүрү жана этигине көркөм оюмдун сайма көчөттөрүн түшүрүшкөн. Ал кооздуктар кездеме шым жана кемселге түшкөн көчөт-оюмдарга үндөшүп кетет. Аны көбүнчө ботонун жүнүнөн ипичке ийрип, чыйрак чыйратып, челдеп, түрдүү ыраңга боеп, ийне сайма аркылуу жүзөгө ашырат. Мындай шымды «кештелүү шым» деп айтат.

Тери шым (чалбар шым) ичи түктүү келет да, суукта кийилген. Анын жердиги көбүнчө кой-козунун терисинен болот. Аны адегенде челдеп, ашатып алып, анан өңдөп (бордоп), ага ышкын түп жабат. Же ошол өңдөлгөн боюнча эле бычылат да, тигиштери көк, кара өңдө милтеленип, багалегинин учу да адими кездемден төрт-беш элидей көбөөлөнөт.

Таар шымдын жердиги, албетте, жүн болот. Көбүнчө төөнүн, койдун жүнү текши, ичке ийрилип, жип чыйрак чыйратылат. Буга курулган өрмөк башка таар буюмдарындай эле эндүү согулат. Согулган жердик өлчөнүп бычылат. Тигиштерине кош каттала чыйратылган башка өңдөгү жиптен милте коюлат.

Кыргыздарда тепме шым да болгон. Аны жасоодо уздар тепме чепкендин ыкмасын колдонушкан.

Кездеме шымдын жердиги чий баркут, баркут, трайке өңдүүлөрдөн болот. Жаштар кие турган шымдын шара тилик багалектерине жаргак шымдыкындай көбүнчө көк, кызыл, жашыл жиптер менен сайма көчөттөрүнүн жана көркөм оюмдарынын түрлөрү жарашыктуу түшүрүлөт.

Башка тилдерде


This page is based on a Wikipedia article written by authors
(here).


Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.


Images, videos and audio are available under their respective licenses.

howlingpixel.com

аркар кулжа — Видео

Опубликовано: 15 часов назад

957 169 просмотров

Опубликовано: 14 часов назад

92 764 просмотра

Опубликовано: 20 часов назад

1 147 просмотров

Опубликовано: 20 часов назад

807 просмотров

Опубликовано: 17 часов назад

154 просмотра

Опубликовано: 18 часов назад

30 134 просмотра

Опубликовано: 5 часов назад

133 490 просмотров

Опубликовано: 1 час назад

197 692 просмотра

Опубликовано: 50 лет назад

438 831 просмотр

Опубликовано: 19 часов назад

700 713 просмотров

Опубликовано: 14 часов назад

1 813 просмотров

Опубликовано: 16 часов назад

10 976 просмотров

Опубликовано: 19 часов назад

203 просмотра

Опубликовано: 19 часов назад

412 просмотров

Опубликовано: 19 часов назад

119 738 просмотров

Опубликовано: 20 часов назад

2 572 просмотра

Опубликовано: 8 часов назад

1 475 590 просмотров

Опубликовано: 19 часов назад

250 просмотров

Опубликовано: 13 часов назад

380 377 просмотров

Опубликовано: 19 часов назад

12 853 просмотра

videohot.ru

Как сохранить белого барса не оставив архара-кулжа

***

 

Верно, белый барс – это оберег нашей земли, гордость народа. Без него явно наши горы омрачатся, а мы ослабеем. На том форуме президент А. Атамбаев сказал, что если всего несколько лет назад в Кыргызстане водилось 600 барсов, то на сегодняшний день осталось ориентировочно лишь 300 особей. По обыкновению разгорячившись, он даже выпалил: «Стрелять в белого барса — все равно, что стрелять в свой народ. Не будьте манкуртами». Пусть это резкие слова, но абсолютно правильно сказанные. Наряду с этим с целью продвинуть вперед «дело» белого барса было дано задание по проведению ряда государственных мероприятий. Пока трудно сказать, какие результаты вышли от тех действий, которые должны были осуществляться совместно с международным сообществом. Но меня беспокоит один факт, поэтому пишу об этом.

 



Видео Андрей Шалыгин

 

На прошлой неделе фракция «Республика» в ЖК вызвала председателя Государственного агентства по защите окружающей среды и лесному хозяйству Сабыра Атажанова и хорошенько помучила его. На заседании фракции депутат Роза Акназарова сказала так: «К нам приезжал иностранный цирк «Москва-Империал». Они здесь находились на гастролях несколько недель, затем при отъезде пытались увезти вместе со своими дрессированными львами, леопардами также детенышей белого барса. Но их задержали на границе. Неизвестно, что случилось потом с детенышами белого барса. Об этом говорилось в печати…»

Я попробовал найти, в каком из СМИ прошла та информация, оказалось, событие произошло весной 2003 года, о чем говорилось на сайте Акипресс (10.03.2003).  Там сообщалось, что циркач С. Даутова купила двух котят барса за 3 тысячи долларов, пыталась вывезти их из Кыргызстана. Но соответствующие органы подцепили ее на крючок. А барсят должны были отправить в биосферный заповедник на Иссык-Куле. Осталось  неясным, отправили туда, или увезла та женщина-циркач. Скажем без сарказма, отличная память у депутата Р. Акназаровой, запомнившей события 12-летней давности. К тому же речь не о том, когда произошло событие, а о том, что у нас произошло такое событие. На самом деле разве неправда, что белые барсы едва не были истреблены некоторыми нашими гражданами, которые ради денег продадут отца родного?

Касательно сегодняшнего дня. Если мы хотим сохранить белого барса, то самое первое – необходимо сохранить его пищу, точнее, архара-кулжа (горный баран), козлов и коз. Наверняка это любому понятно. Как назло, по словам независимого экологического эксперта, ученого Эмиля Шукурова, оказывается, мы истребили животных из «Красной  книги». Он отмечает, когда они вместе с GIZ проводили учет диких животных, архаров-кулжа вообще не осталось в Джалал-Абадской, Ошской областях. Что же это за трагедия?! А беря в целом по Кыргызстану, наверное, осталось всего около 20 тысяч архаров-кулжа,  50 тысяч козлов и коз. Выражаясь языком античности, это подтверждает сам «бог природы» С. Атажанов. Таким образом, вместе с некогда пасшимися в изобилии баранами, плодившиеся хищники теперь исчезают. И как мы сможем спасти белого барса?! Как известно, барс не жует камни, не ест траву, не грызет ледники. Его основанная пища – дикие жвачные животные.

Как правильно отметил на прошедшем заседании фракции «Республика» Максат Сабиров, истребляют кулжа, диких горных козлов все те же наши чиновники — обухи топора. По словам депутата, куда деваться простым людям, берущим с них пример? Все с ружьями только и отслеживают архаров-кулжа, горных козлов и коз, это мы не можем скрывать. С. Атажанов сказал: «В таком случае, издайте закон, чтобы чиновники не отстреливали». Как видно, сомнительно принятие такого закона депутатами. Потому что известно ведь, во главе чиновников, о которых говорит М. Сабиров, стоят именно эти депутаты.

По словам «бога природы» С. Атажанова, за счет истребления иностранцами кулжа (приобретающие специальные лицензии) мы в год получаем 31 млн сомов прибыли. Или, иными словами, не хватает только 1 млн сомов до размера налогов, поступающих с рынка «Дордой». «Но эти средства используются на содержание охотничьих хозяйств», — говорит С. Атажанов. На заседании фракции стало известно, что по Кыргызстану работают 122 государственных егеря, они охраняют земли площадью 7 млн 900 тысяч гектаров, а зарплата их составляет всего 2 тысячи сомов. Таково их количество, и такова их зарплата, и какой же егерь осчастливит своей работой?! Напротив, он что, не может разве загонять кулжа даже пешком, поймать, привязать к камню и кому-то «продать»: «Вот, стреляй»?! Итак, мы остались в положении, словно волка поставили охранять овцу.

С. Атажанов отметил, что все земли Кыргызстана, где обитают архары-кулжа, четко поделили  между собой более 70 охотничьих хозяйств. Но они не платят земельных налогов. Всего-то якобы выплачивают в местные бюджеты 20% от отстрелянных животных. Это само по себе вызывает вопрос. К примеру, я руководитель охотничьего хозяйства, никто кроме меня и моих помощников не знает, в какой горной ложбине, щели я нахожусь и что делаю. И что, я сам пойду вносить в местный бюджет деньги со словами: «Я в таком-то месте дал отстрелить такого-то кулжа»? Если у меня есть голова на плечах, почему бы мне не решить: «Эх, надо было сказать, мол, туристы не приезжают, мы не отстреливали».

Вот почему, если мы хотим сохранить белого барса, самое первое, нам надо сохранить диких жвачных животных. Следовательно, есть рациональное зерно в предложении депутата М. Сабирова, что надо объявить мораторий на отстрел архаров-кулжа, горных козлов и коз. А без этого, видимо, мы потеряем их. А если лишимся их, значит, лишимся и белых барсов.

Темирбек АЛЫМБЕКОВ

www.nexplorer.ru

Отправить ответ

avatar
  Подписаться  
Уведомление о